Disseny avançat responsable: Aconseguir la sostenibilitat gràcies a processos col·laboratius

Main Article Content

Laura Succini
Erik Ciravegna
Flaviano Celaschi
Veronica Pasini

En el context actual, els dissenyadors s’enfronten a constants incerteses i dificultats, especialment en l’àmbit social i mediambiental. Davant d’aquestes circumstàncies canviants, el disseny pot actuar com un catalitzador que impulsa la innovació i la millora de la qualitat de vida, es pot erigir en una eina per preservar el medi ambient i augmentar el benestar de la comunitat i els individus.
És fonamental destacar la importància de la responsabilitat ètica del disseny en aquests contextos complexos, no només pel que fa a la seva funció en l’elaboració d’un projecte, sinó també en la protecció de l’ecosistema, els seus recursos i les seves interaccions.
En aquest sentit sorgeix l’enfocament del disseny avançat responsable (DAR), un mètode basat en accions, eines i estratègies orientades a la innovació responsable (IR) l’objecte de la qual és fomentar el desenvolupament de nous models de disseny centrats en la creació de productes i serveis que avaluen l’impacte de les decisions de disseny des de les primeres etapes i tenen en compte la diversitat de parts implicades.
Aquest marc fa palesa la necessitat de reafirmar el principi de la responsabilitat del disseny que, associat als principis de sostenibilitat i les diferents dimensions de responsabilitat, duu a la prossecució de la responsabilitat infinita del disseny en els processos de disseny i la formació de dissenyadors.
Aquesta anàlisi presenta un model conceptual que combina les dimensions de la sostenibilitat mediambiental i social amb l’enfocament DAR, que és útil per interpretar contextos complexos amb una visió més integrada i conscient dels diferents aspectes de la sostenbilitat, i com a eina per promoure accions més eficaces atentes als factors tangibles i intangibles de la sostenibilitat durant la fase de projecte.
Trobem la primera aplicació d’aquest model conceptual en l’àmbit de la cultura empresarial italiana (Made in Italy) i actualment s’està posant a prova en un projecte d’investigació finançat amb fons nacionals.

Paraules clau
Disseny avançat, ; innovació responsable, responsabilitat ètica, processos col·laboratius, interdisciplinarietat

Article Details

Com citar
Succini, Laura et al. «Disseny avançat responsable: Aconseguir la sostenibilitat gràcies a processos col·laboratius». Temes de Disseny, 2024, núm. 40, p. 92-111, doi:10.46467/TdD40.2024.92-111.
Biografies de l'autor/a

Laura Succini, Università di Bologna

Doctora en Disseny per la Università di Bologna. Actualment és investigadora i docent a la Unitat de Disseny Avançat (UDA) del Departament d’Arquitectura de la Università di Bologna. Els interessos de la seva investigació són el disseny per a/amb innovació responsable, el disseny i els enfocaments col·laboratius dins de territoris, amb una atenció especial a la relació amb el llegat cultural immaterial. També col·labora i investiga en projectes relacionats amb el Disseny Futur en la Reactivació del Coneixement.

Erik Ciravegna, Università di Bologna

Doctor en Disseny pel Politecnico di Milano. Actualment és investigador i docent a la Unitat de Disseny Avançat (UDA) del Departament d’Arquitectura de la Università di Bologna, i professor convidat a la Pontificia Universidad Católica de Chile. El seu camp d’investigació és el disseny de comunicació, centrat en el disseny d’embalatges, identitat de producte i creació de marques. Entre els seus interessos hi ha l’ètica i la responsabilitat social del disseny. A més, treballa en el desenvolupament de mètodes i eines per donar suport a la creativitat i el desenvolupament de projectes.

Flaviano Celaschi, Università di Bologna

Doctor i professor titular de Disseny Avançat al Departament d’Arquitectura, Università di Bologna. És president del Grup Regional d’Indústries Creatives i Culturals. Des del 1995 ha treballat en processos i cultures de disseny al Politecnico di Milano, el Politecnico di Torino i la Università di Bologna. És autor de més de cent articles científics en el camp de la innovació impulsada pel disseny. Des del 2021 és redactor en cap a la revista diid. disegno industriale industrial design.

Veronica Pasini, Università di Bologna

Estudiant de doctorat centrada en el nou paper crucial del dissenyador industrial transicional aplicat a les indústries i a les petites i mitjanes empreses de Made in Italy. El 2023 va començar el seu doctorat com a membre de la Unitat de Disseny Avançat, donant suport a activitats d’investigació i educatives. Va obtenir un títol de primer cicle en Disseny Industrial i un màster en Disseny Avançat.

Referències

Agteren, Joep, and Matthew Iasiello. 2020. “Advancing Our Understanding of Mental Wellbeing and Mental Health: The Call to Embrace Complexity over Simplification.” Australian Psychologist 55 (4): 307–16. https://doi.org/10.1111/ap.12440

Aguilera, Ruth V., Deborah E. Rupp, Cynthia A. Williams, and Jyoti Ganapathi. 2007. ‘Putting the S Back in Corporate Social Responsibility: A Multilevel Theory of Social Change in Organizations’. Academy of Management Review 32 (3): 836–63. https://doi.org/10.5465/amr.2007.25275678

Bailey, Mark, Nick Spencer, Emmanouil Chatzakis, Kate Lampitt Adey, Nate Sterling, and Neil Smith. 2018. ‘From Wicked Problem to Design Problem: Developing Actionable Briefs and Solution Opportunities through a Collaborative, Multidisciplinary Design-Led Approach’. In Design as a catalyst for change - DRS International Conference 2018, 25-28 June, Limerick, Irelan, edited by Storni, C., Leahy, K., McMahon, M., Lloyd, P. and Bohemia, E. London: Design Research Society. https://doi.org/10.21606/drs.2018.586

Bertirotti, Alessandro, and Raffaella Fagnoni. 2016. ‘The Collaborative Dimension of Social Innovation’. Im@go. Rivista di studi sociali sull’immaginario, no. 7: 127–39. https://doi.org/10.7413/22818138063

Blok, Vincent. 2019. ‘From Participation to Interruption: Toward an Ethics of Stakeholder Engagement, Participation and Partnership in Corporate Social Responsibility and Responsible Innovation’. In International Handbook on Responsible Innovation, edited by René Von Schomberg and Jonathan Hankins. Cheltenham: Edward Elgar Publishing. https://doi.org/10.4337/9781784718862.00024

Boehnert, Joanna, Matt Sinclair, and Emma Dewberry. 2022. ‘Sustainable and Responsible Design Education: Tensions in Transitions’. Sustainability 14 (11): 6397. https://doi.org/10.3390/su14116397

Carayannis, Elias G., David F. J. Campbell, and Evangelos Grigoroudis. 2022. ‘Helix Trilogy: The Triple, Quadruple, and Quintuple Innovation Helices from a Theory, Policy, and Practice Set of Perspectives’. Journal of the Knowledge Economy 13 (3): 2272–2301. https://doi.org/10.1007/s13132-021-00813-x

Casoni, Giorgio, and Flaviano Celaschi, eds. 2020. Human Body Design: Corpo e progetto nell’economia della trasformatività. Milano: Franco Angeli.

Celaschi, Flaviano. 2008. ‘Design come mediatore tra bisogni’. In Uomo al centro del progetto. Design per un nuovo umanesimo = Man at the Centre of the Project : Design for a New Humanism, edited by Claudio Germak, 40-52. Torino: Allemandi.

Celaschi, Flaviano. 2016. Non industrial design: contributi al discorso progettuale. Roma: Sossella.

Celaschi, Flaviano, Manuela Celi, and Elena Formia. 2014. ‘Quando il design incontra il futuro / When Design Shapes Future’. PLANNING DESIGN TECHNOLOGY 3. https://re.public.polimi.it/handle/11311/998049

Celaschi, Flaviano, Valentina De Matteo, Elena Formia, and Michele Zannoni. 2020. ‘Thinking as a Designer. Productive Thinking in Contemporary Knowledge Innovation System’. DIID, no. 70: 26–33.

Celaschi, Flaviano, Elena Formia, Roberto Iñiguez Flores, and Ruth León Morán. 2019. ‘Design Processes and Anticipation’. In Handbook of Anticipation, edited by Roberto Poli, 773–93. Cham: Springer.

Ceschin, Fabrizio, and İdil Gaziulusoy. 2021. Design for Sustainability: A Multi-Level Framework from Products to Socio-Technical Systems. London: Routledge.

Chon, Harah, and Joselyn Sim. 2018. ‘Social Innovation through Design. A Model for Design Education’. In To Get There: Designing Together, Cumulus Conference Proceedings Paris 2018. Espoo: Cumulus Association.

Ciravegna, Erik, Ruth León Morán, and Laura Succini. 2023. ‘Sviluppare metodi e processi per una cooperazione adattiva tra locale e globale’. In Design per l’innovazione responsabile: guida per processi formativi in trasformazione = Diseño para la innovación responsable : guía para procesos formativos en transformación, edited by Elena Formia, Valentina Gianfrate, and Laura Succini, 56–70. Milano: Franco Angeli.

Coggi, Cristina, and Paola Ricchiardi. 2014. Educare allo sviluppo sostenibile e alla solidarietà internazionale. Formazione 19. Lecce: Pensa Multimedia.

Delgado, Ana, and Heidrun Åm. 2018. ‘Experiments in Interdisciplinarity: Responsible Research and Innovation and the Public Good’. PLOS Biology 16 (3): e2003921. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.2003921

Deserti, Alessandro, Tamami Komatsu, and Francesca Rizzo. 2020. ‘Implementing Social Innovation in Real Contexts’. International Journal of Knowledge-Based Development 11 (1): 45-67. https://doi.org/10.1504/IJKBD.2020.10028486

Escobar, Arturo. 2018. Designs for the Pluriverse: Radical Interdependence, Autonomy, and the Making of Worlds. New Ecologies for the Twenty-First Century. Durham: Duke University Press.

European Union. 2021. “Research and Innovation.” Brussels: European Commission. https://ec.europa.eu/programmes/horizon2020/ en/h2020-section/responsible-research-innovation

Fisher, Erik, and Arie Rip. 2013. ‘Responsible Innovation: Multi‐Level Dynamics and Soft Intervention Practices’. In Responsible Innovation, edited by Richard Owen, John Bessant, and Maggy Heintz, 1st ed., 165–83. Hoboken: Wiley. https://doi.org/10.1002/9781118551424.ch9

Formia, Elena. 2017. Storie di futuri e design: anticipazione e sostenibilità nella cultura italiana del progetto. Santarcangelo di Romagna: Maggioli editore.

Gianni, Robert, John Pearson, and Bernard Reber, eds. 2019. Responsible Research and Innovation: From Concepts to Practices. London: Routledge.

Grunwald, Armin. 2014. ‘Responsible Research and Innovation: An Emerging Issue in Research Policy Rooted in the Debate on Nanotechnology’. In Responsibility in Nanotechnology Development, edited by Simone Arnaldi, Arianna Ferrari, Paolo Magaudda, and Francesca Marin, 191–205. Dordrecht: Springer Netherlands. https://doi.org/10.1007/978-94-017-9103-8_12

Interorganizational Committee on Guidelines and Principles for Social Impact Assessment. 1995. “Guidelines and Principles for Social Impact Assessment.” 1995. Environmental Impact Assessment Review 15 (1): 11–43. https://doi.org/10.1016/0195-9255(94)00026-W

Jarmai, Katharina, ed. 2020. Responsible Innovation: Business Opportunities and Strategies for Implementation. Dordrecht: Springer Netherlands. https://doi.org/10.1007/978-94-024-1720-3

Kalkuhl, Matthias, and Leonie Wenz. 2020. “The Impact of Climate Conditions on Economic Production. Evidence from a Global Panel of Regions.” Journal of Environmental Economics and Management 103 (September): 102360. https://doi.org/10.1016/j.jeem.2020.102360

Long, Thomas B., Vincent Blok, Steven Dorrestijn, and Phil Macnaghten. 2020. ‘The Design and Testing of a Tool for Developing Responsible Innovation in Start-up Enterprises’. Journal of Responsible Innovation 7 (1): 45–75. https://doi.org/10.1080/23299460.2019.1608785

Maldonado, Tomás. 1970. La speranza progettuale: ambiente e società. Torino: Einaudi.

Martinuzzi, André, Vincent Blok, Alexander Brem, Bernd Stahl, and Norma Schönherr. 2018. ‘Responsible Research and Innovation in Industry—Challenges, Insights and Perspectives’. Sustainability 10 (3): 702. https://doi.org/10.3390/su10030702

McDaid, David, Emily Hewlett, and A-La Park. 2017. “Understanding Effective Approaches to Promoting Mental Health and Preventing Mental Illness.” OECD Health Working Papers 97. Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/c3357f9f-en

Mecca, Saverio. 2023. Prossimità. Il benessere nella città del futuro. Firenze: didapress.

Monaci, Massimiliano, and Laura Zanfrini. 2014. “Creare valore con la diversità.” Numero monografico di Sociologia del lavoro (ISSN 0392-5048) Milano: Franco Angeli. http://hdl.handle.net/10807/56595

Neves, M. Patrão, and A. Betâmio De Almeida. 2023. “Before and Beyond Artificial Intelligence: Opportunities and Challenges.” In Multidisciplinary Perspectives on Artificial Intelligence and the Law, vol. 58, edited by Henrique Sousa Antunes, Pedro Miguel Freitas, Arlindo L. Oliveira, Clara Martins Pereira, Elsa Vaz De Sequeira, and Luís Barreto Xavier, 107–25. Cham: Springer . https://doi.org/10.1007/978-3-031-41264-6_6

NGO Committee on Education. 1987. ‘Our Common Future. Report of the World Commission on Environment and Development.’ Conference of NGOs, United Nations.

Norman, Donald A., and Roberto Verganti. 2014. “Incremental and Radical Innovation: Design Research vs. Technology and Meaning Change.” Design Issues 30 (1): 78–96. https://doi.org/10.1162/DESI_a_00250

Owen, Richard, J. R. Bessant, and Maggy Heintz, eds. 2013. Responsible Innovation. Chichester: Wiley.

Owen, Richard, René von Schomberg, and Phil Macnaghten. 2021. ‘An Unfinished Journey? Reflections on a Decade of Responsible Research and Innovation’. Journal of Responsible Innovation 8 (2): 217–33. https://doi.org/10.1080/23299460.2021.1948789

Owen, Richard, Jack Stilgoe, Phil Macnaghten, Mike Gorman, Erik Fisher, and Dave Guston. 2013. ‘A Framework for Responsible Innovation’. In Responsible Innovation, edited by Richard Owen, John Bessant, and Maggy Heintz, 27–50. Chichester: Wiley. https://doi.org/10.1002/9781118551424.ch2

Papanek, Victor. 1971. Design for the Real World: Human Ecology and Social Change. New York: Pantheon Books.

Pine, B. Joseph, and James H. Gilmore. 2011. The Experience Economy. Updated ed. Boston, Mass: Harvard Business Review Press.

Ruggieri, Davide. 2016. “Al di là del bene e del male. La vocazione etica della sociologia relazionale e la ricerca sociologica come coscienza critica della modernità.” Sociologia e politiche sociali, no. 1: 81–97. https://doi.org/10.3280/SP2016-001005

Ruckstuhl, Katharina, Rafaela Costa Camoes Rabello, and Sally Davenport. 2020. ‘Design and Responsible Research Innovation in the Additive Manufacturing Industry’. Design Studies 71: 100966. https://doi.org/10.1016/j.destud.2020.100966

Russ, Tom. 2010. Sustainability and Design Ethics. Boca Raton: CRC Press. https://doi.org/10.1201/9781439808559

Scherling, Laura, and Andrew DeRosa, eds. 2020. Ethics in Design and Communication: Critical Perspectives. London: Bloomsbury Visual Arts.

Schomberg, René von. 2013. ‘A Vision of Responsible Research and Innovation’. In Responsible Innovation, edited by Richard Owen, John Bessant, and Maggy Heintz, 51–74. Chichester: Wiley. https://doi.org/10.1002/9781118551424.ch3

Stahl, Günter K., and Mary Sully De Luque. 2014. ‘Antecedents of Responsible Leader Behavior: A Research Synthesis, Conceptual Framework, and Agenda for Future Research’. Academy of Management Perspectives 28 (3): 235–54. https://doi.org/10.5465/amp.2013.0126

Stahl, Bernd Carsten, Simisola Akintoye, Lise Bitsch, Berit Bringedal, Damian Eke, Michele Farisco, Karin Grasenick, et al. 2021. ‘From Responsible Research and Innovation to Responsibility by Design’. Journal of Responsible Innovation 8 (2): 175–98. https://doi.org/10.1080/23299460.2021.1955613

Steen, Marc. 2021. ‘Slow Innovation: The Need for Reflexivity in Responsible Innovation (RI)’. Journal of Responsible Innovation 8 (2): 254–60. https://doi.org/10.1080/23299460.2021.1904346

Stilgoe, Jack, Richard Owen, and Phil Macnaghten. 2013. ‘Developing a Framework for Responsible Innovation’. Research Policy 42 (9): 1568–80. https://doi.org/10.1016/j.respol.2013.05.008

Succini, Laura. 2023. ‘Leggere l’Innovazione Responsabile attraverso l’Advanced Design’. In Design per l’innovazione responsabile: guida per processi formativi in trasformazione = Diseño para la innovación responsable : guía para procesos formativos en transformación, edited by Elena Formia, Valentina Gianfrate, and Laura Succini, 21–36. Milano: Franco Angeli.

Succini, Laura, and Erik Ciravegna. 2022. ‘Design and Responsible Innovation. Ethics and Caring as Keys to Addressing Contemporary Crises’. DIID 77. https://doi.org/10.30682/diid7722b

Van Den Hoven, Jeroen. 2013. ‘Value Sensitive Design and Responsible Innovation’. In Responsible Innovation, edited by Richard Owen, John Bessant, and Maggy Heintz, 75–83. Chichester: Wiley. https://doi.org/10.1002/9781118551424.ch4

Van Doorsselaer, Karine, and Rudolf J. Koopmans. 2020. Ecodesign: A Life Cycle Approach for a Sustainable Future. München: Carl Hanser. https://doi.org/10.3139/9781569908624

Vaughan, Laurene. 2018. ‘Design as a Practice of Care’. In Designing Cultures of Care, edited by Laurene Vaughan, 7–18. London: Bloomsbury Visual Arts.

Voegtlin, Christian, Andreas Georg Scherer, Günter K. Stahl, and Olga Hawn. 2022. ‘Grand Societal Challenges and Responsible Innovation’. Journal of Management Studies 59 (1): 1–28. https://doi.org/10.1111/joms.12785

Zanolin, Giacomo. 2020. Review of Il cambiamento climatico in prospettiva geografica. Aspetti fisici, impatti, politiche, by M. Bagliani, A. Pietta, and S. Bonati. Geography Notebooks 3 (1): 2. https://doi.org/10.7358/gn-2020-001-zano