Misericòrdia i acció caritativa entre els autors reformats espanyols

Main Article Content

Ignacio Javier García Pinilla

La qüestió de les obres de misericòrdia, afectada per la doctrina protestant de la justificació per la fe sola, és plantejada de manera no uniforme pels dissidents religiosos espanyols. En aquesta diversitat cal tenir present la variació temporal i doctrinal, així com la multiplicitat de grups socials i xarxes en què s’insereixen. Per a estudiar la qüestió, seleccionem i analitzem textos de molts d’ells (Juan de Valdés, Francisco de Enzinas, Juan Díaz, Juan Pérez de Pineda, Antonio del Corro, Casiodoro de Reina), que permeten observar les diferents sensibilitats que coexisteixen. Finalment, seleccionem per la banda catòlica el cas de Bartolomé Carranza de Miranda, per fer veure com aquest debat sobre les obres de misericòrdia condiciona una resposta matisada i en certa manera innovadora.

Paraules clau
obres de misericòrdia, protestantisme, dissidència, almoina, socors social, reforma catòlica

Article Details

Com citar
García Pinilla, Ignacio Javier. «Misericòrdia i acció caritativa entre els autors reformats espanyols». Manuscrits: revista d’història moderna, 2021, núm. 44, p. 143-62, doi:10.5565/rev/manuscrits.334.
Referències

ARRIZABALAGA, J. (1999). «Poor Relief in Counter-Reformation Castile». En: GRELL, O. P.-CUNNINGHAM, A.-ARRIZABALAGA, J. (eds.). Health Care and Poor Relief in Counter-Reformation Europe. Londres: Routledge, 151-176.

BAÑOS VALDÉS, F. (2020). «El Diálogo de doctrina cristiana como obra apócrifa y otras cautelas de Juan de Valdés». Revista de Filología Española, C, 1, 37-57. https://doi.org/10.3989/rfe.2020.002

BERNARDINO DE SIENA, santo (1591). Quadragesimale, de Christiana religione. En: Opera quae extant omnia, vol. 1. Venecia: Giunta.

BOEGLIN, M. (2016). Réforme et dissidence religieuse en Castille au temps de Charles Quint: L'affaire Constantino de la Fuente (1505?-1559). París: Champion. https://doi.org/10.14375/NP.9782745329844

BORREGUERO BELTRÁN, C. y RETORTILLO ATIENZA, A. (eds.) (2019). El burgalés Francisco de Enzinas en el V centenario de la Reforma protestante. Burgos: Universidad de Burgos.

CARRANZA DE MIRANDA, B. (1558). Comentarios del reuerendissimo señor Frai Bartholome Carrança de Miranda... sobre el catechismo Christiano. Amberes: Martinus Nutius.

CHUNG-KIM, E. (2018). «Aid for Refugees: Religion, Migration, and Poor Relief in Sixteenth-Century Geneva». Reformation & Renaissance Review, 20.1, 4-17. https://doi.org/10.1080/14622459.2018.1427427

CORRO, A. DEL (1574), Dialogus theologicus quo epistola divi Pauli apostoli ad Romanos explanatur. Londres: Thomas Purfoot.

CORRO, A. DEL (1579). Sapientissimi regis Salomonis concio de summo hominis bono. Londres: J. Wolfe.

CORRO, A. DEL (2010). Diálogo teológico en el que se expone la Epístola del Apóstol San Pablo a los Romanos. RUIZ DE PABLOS, F. (trad.). Sevilla: MAD.

CORRO, A. DEL (2011). Comentario a Eclesiastés. RUIZ DE PABLOS, F. (trad.). Sevilla: MAD.

ENZINAS, F. DE (1991). Francisci Enzinatis Burgensis historia de statu Belgico deque religione Hispanica. SOCAS, F. (ed.). Stuttgart: Teubner.

ENZINAS, F. DE (2007). Breve y compendiosa institución de la religión cristiana (1542), NELSON, J. (ed. e introd.). Cuenca: Universidad de Castilla-La Mancha.

ENZINAS, F. DE (2008). Verdadera historia de la muerte del santo varón Juan Díaz, por Claude de Senarclens. GARCÍA PINILLA, I. (ed. e introd.), Santander / Cuenca: Publican / Universidad de Castilla-La Mancha.

ENZINAS, F. DE (2017). Memorias: informe sobre la situación en Flandes y la religión de España. SOCAS, F. (trad. e introd.). [Burgos]: Fundación Instituto Castellano y Leonés de la Lengua.

FANTAZZI, CH. (2008). «Vives and the emarginati». En: FANTAZZI, CH. (ed.). A Companion to Juan Luis Vives. Leiden-Boston: Brill, 65-111. https://doi.org/10.1163/ej.9789004168541.i-431.9

FIRPO, M. (2016). Juan de Valdés e la Riforma nell'Italia del Cinquecento. Roma-Bari: Laterza.

FUENTE, C. DE LA (1550?). Summa de doctrina Christiana... Item El sermón de Christo nuestro redemptor en el monte. Amberes: Martin Nuyts.

FUENTE, C. DE LA (1556). Exposición del primer psalmo de David, cuyo principio es Beatus vir. Amberes: Guillermo Simon.

GARCÍA PINILLA, I. (2008). «Valor de la Epistola ad potentissimum Philippum Austriacum Regem de Antonio del Corro». Bibliothèque d'Humanisme et Renaissance (Suiza) 70, 595-607.

GARCÍA PINILLA, I. (2013). «Un conquense exiliado: el hebraísta protestante Juan Díaz, pariente de los Valdés». En: GARCÍA PINILLA, I. (ed.). Disidencia religiosa en Castilla la Nueva en el siglo XVI. Ciudad Real: Almud, 201-223.

GARCÍA PINILLA, I. (ed.) (2018). Omníbona. Utopía del siglo XVI (Ms. 9/2218 de la RAH). Salamanca: SEMYR.

GILLY, C. (2010). «Corro Antonio del, il giovane». En: PROSPERI, A. (ed.). Dizionario storico dell'Inquisizione. Pisa: Scuola Normale, vol. 1, 418-419.

GILLY, C. (2016). «Camuflar la herejía. Sébastien Castellion en los Diálogos teológicos de Antonio del Corro». En: VIAN HERRERO, A., VEGA, M. J., FRIEDLEIN, R. (eds.). Diálogo y censura en el siglo XVI (España y Portugal). Madrid-Frankfurt a/M: Iberoamericana-Vervuert, 153-228. https://doi.org/10.31819/9783954876785-006

INNES, J. (2021). «The Regulation of Charity and the Rise of the State». En: HITCHCOCK, D. y MCCLURE, J. (eds.). The Routledge History of Poverty, c. 1450- 1800. Londres-Nueva York: Routledge, 3-20. https://doi.org/10.4324/9781315149271-1

KINDER, G. A. (1976). «Juan Pérez de Pineda (Pierius): A Spanish Calvinist Minister of the Gospel in Sixteenth-century Geneva». Bulletin of Hispanic Studies, LIII, 283-300. https://doi.org/10.3828/bhs.53.4.283

KINDER, G. A. (1986). «Juan Pérez de Pineda (Pierius): un ministro calvinista español del Evangelio en el siglo XVI en Ginebra». Diálogo Ecuménico, XXI, 69, 31-64. https://doi.org/10.36576/summa.1798

LÓPEZ MUÑOZ, T. (2011). La Reforma en la Sevilla del siglo XVI. 2 vols. Sevilla: Eduforma.

MCKEE, E. (1984). John Calvin on the Diaconate and Liturgical Almsgiving. Ginebra: Droz.

MCKEE, E. (1989). Diakonia in the Classical Reformed Tradition and Today. Grand Rapids, MI: Eerdmans.

MESSMER, A. (2017). «Declaracion, o Confession de Fe de Casiodoro de Reina. Edición crítica». Alétheia, 52, 11-73.

MORENO MARTÍNEZ, D. (2017). Casiodoro de Reina. Libertad y tolerancia en la Europa del siglo XVI. Sevilla: Fundación Pública Andaluza.

MORENO MARTÍNEZ, D. (2018). «El protestantismo castellano revisitado: geografía y recepción». En: BOEGLIN, M., FERNÁNDEZ TERRICABRAS, I. y KAHN D. (eds.). Reforma y disidencia religiosa. La recepción de las doctrinas reformadas en la Península Ibérica en el siglo XVI. Madrid: Casa de Velázquez, 181-197. <http://books.openedition.org/cvz/5780>.

https://doi.org/10.4000/books.cvz.5780

MUSCULUS, W. (1551). In Evangelistam Matthaeum Commentarii. Basilea: Johannes Herwagen d. Ä.

PÉREZ GARCÍA, R. M. (2019). «"Tiempo de Misericordia". Teología Mística y Teología de la Historia en Francisco de Osuna». Archivo Ibero-Americano, 79, 495-524. <https://doi.org/10.48030/aia.v79i288-289.150>

PULLAN, B. (1999). «The Counter-Reformation, Medical Care and Poor Relief». En: GRELL, O. P.-CUNNINGHAM, A.-ARRIZABALAGA, J. (eds.). Health Care and Poor Relief in Counter-Reformation Europe. Londres: Routledge, 18-39.

RICARD, R. (1973), «Apuntes para la historia de las "Obras de misericordia"». Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, 76 165-186.

TELLECHEA IDÍGORAS, J. I. (2003-2007). El Arzobispo Carranza. Tiempos Recios. 4 vols. Salamanca: Universidad Pontificia.

TELLECHEA IDÍGORAS, J. I. (2005). «Fray Bartolomé Carranza: A Spanish Dominican in the England of Mary Tudor». En: TRUMAN, R. (ed.). Reforming Catholicism in the England of Mary Tudor. The Achievement of Friar Bartolomé Carranza. Aldershot: Ashgate, 21-31. https://doi.org/10.4324/9781315245003-2

VALDÉS, J. DE (1880). El Evangelio según San Mateo, declarado por Juan de Valdés, ahora por primera vez publicado. BOEHMER, E. (ed.). Madrid: Librería Nacional y Extranjera.

VICAIRE, M.-H. (1978). «La place des oeuvres de miséricorde dans la pastorale en Pays d'Oc». Cahiers de Fanjeaux, 13, 21-44.

https://doi.org/10.3406/cafan.1978.1188

VIVES, J. L. (2009). Diálogo de doctrina christiana. CALERO CALERO, F. y CORONEL RAMOS, M. A. (eds.). Madrid: BAC-UNED.