Entre l’aigua i la frontera: dinàmiques d’urbanització desigual a l’Àfrica romana El cas de l’est de la Mauritània Tingitana

Main Article Content

Jordi Martín Pons
Lluis Pons Pujol

L’Orient del Marroc, frontissa entre la Mauritània Tingitana i la Cesariense, mostra una urbanització romana discontínua que reflecteix estratègies polítiques i econòmiques d’adaptació a l’entorn. L’estudi proposa un marc integrat entre ecologia, política i hidràulica, aplicable a contextos de baixa monumentalitat, amb una lectura multiescala i l’ús del “triangle hidràulic” com a criteri d’ocupació i explotació del territori. Els resultats indiquen: (I) circulacions sostingudes al nord, amb Rusaddir com a node portuari; (II) control flexible i vies sense monumentalització entre Rusaddir i Numerus Syrorum; (III) un hiatus al sud dels horsts. L’aportació principal és una síntesi que redefineix l’Orient del Marroc com a espai de pas governable dins el sistema provincial romà.

Paraules clau
Riu Muluia, Mauritània Tingitana, Mauritània Cesariense, Rusaddir, Bou Hellou

Article Details

Com citar
Martín Pons, Jordi; Pons Pujol, Lluis. «Entre l’aigua i la frontera: dinàmiques d’urbanització desigual a l’Àfrica romana: El cas de l’est de la Mauritània Tingitana ». Anuari de Filologia. Antiqua et Mediaeualia, 2025, núm. 15, p. 99-117, doi:10.1344/AFAM2025.15.5.
Referències

Akerraz, Aomar; Cressier, Patrice; El-Hajraoui, Mohamed Abdeljalil; Onrubia Pintado, Jorge, i Vismara, Cinzia (2020), “Recherches archéologiques dans les Jbala-Ghomara et le Rif (Maroc du Nord): contacts, échanges et collaborations internationales de la Préhistoire à l’Islam médiéval et moderne”, Le Bulletin d’Archéologie Marocaine 25, pp. 207–245.

Akerraz, Aomar; Siraj, Ahmed i Vismara, Cinzia (dirs.) (2019), Carte archéologique du Maroc. Le Rif côtier (Recherches archéologiques maroco-italiennes 2000–2005), Rabat, VESAM VII.

Bernal-Casasola, Darío (2016), “Atunes y Garum en Baelo Claudia: nuevas investigaciones (2017)”, Al Qantir 21, pp. 73-86.

Boudouhou, Nouzha (2021), Les relations terrestres entre la Maurétanie Tingitane et la Maurétanie Césarienne par le Maroc oriental à la lumière des donnés de l'archéologie et des sources littéraires, Oujda, Faculté des Lettres et des Sciences Humaines.

Boudouhou, Nouzha (2024), Maroc oriental. Étude archéologique et historique, Oujda, Publications de l’Université Mohammed I.

Breeze, David J.; Jilek, Sonja; Mattingly, David; Rushworth, Alan; Sterry, Martin, i Leitch, Victoria (2021), Frontiers of the Roman Empire: The African Frontiers: Grenzen des Römischen Reiches: Die Grenzen in Afrika / Frontières de l´Empire Romain: Les frontières africaines, Oxford, Archaeopress.

Castanet, Cyril; Desruelles, Stéphane; Akerraz, Aomar; Arharbi, Rachid; Brouquier-Reddé, Véronique (...) Robert, Vincent (2018), “Dynamique des milieux fluviatiles et interactions sociétés-eau dans la plaine du Gharb et le territoire de Volubilis durant l’Antiquité (bassin-versant de l’oued Sebou, Maroc)”, a: V. Brouquier-Reddé i F. Hurlet (eds.), L’eau dans les villes du Maghreb et leur territoire à l’époque romaine, Bordeaux, Ausonius, Université Bordeaux Montaigne, pp. 151–152.

Cherry, David (1998). Frontier and society in Roman North Africa, Oxford, Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780198152354.001.0001

Coletti, Caterina Maria (2018), “Risultati e aspetti problematici della ricerca archeologica a Melilla e nel Rif (Marocco settentrionale)”, Antiquités Africaines 54, pp. 115–140. https://doi.org/10.4000/antafr.966

Coletti, Caterina Maria, i Guspini, Liliana (2017), “Gli itinerari terrestri della regione del Rif (Marocco settentrionale) tra l’antichità e il medioevo”, Antiquités Africaines 53, pp. 129–170. https://doi.org/10.4000/antafr.599

Coletti, Cristina M. (2015), “Alcune considerazioni sugli itinerari marittimi del Marocco settentrionale tra l’antichità e il medioevo”, L’Africa Romana XX, Roma, Università di Sassari, pp. 727–738.

De Rosa, Gianluca (2008), Implementazione di una applicazione GIS per l’analisi storica della regione del Rif (Marocco), Tesi doctoral, Università degli Studi di Trieste.

Desanges, Jehan (1962), Catalogue des tribus africaines de l’Antiquité classique à l’Ouest du Nil, Dakar, Faculté des Lettres et Sciences Humaines.

Desruelles, Stéphane; Castanet, Cyril; Akerraz, Aomar; Alilou, M’hamed; Arharbi, Rachid (...) Robert, Vincent (2018), “Application des méthodes géoarchéologiques à la reconstitution des dynamiques environnementales et de leurs interactions avec les sociétés durant l’Antiquité: cas de la plaine du Gharb et du territoire de Volubilis (Maroc)”, a: V. Brouquier-Reddé i F. Hurlet (eds.), L’eau dans les villes du Maghreb et leur territoire à l’époque romaine, Bordeaux, Ausonius, Université Bordeaux Montaigne, pp. 103–120.

Domergue, Claude (1990), Les mines de la péninsule Ibérique dans l’Antiquité romaine, Roma, École Française de Rome.

Duveyrier, Henri (1864), Exploration du Sahara: Les Touâreg du nord, vol. I, París, Challamel Ainé.

Duveyrier, Henri (1888), La dernière partie inconnue du littoral de la Méditerranée, le Rîf, París, Ernest Leroux.

Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby (EDCS), ID: EDCS-08800735, inscripció de Oued Bou Hellou (Mauretania Tingitana). Disponible a: https://edcs.fak12.uni-muenchen.de (consulta: [1/09/2025]).

Fernández Uriel, Pilar (2004), “Un ninfeo en Plaza de Armas (Melilla). Rusaddir, un núcleo púnico asimilado al modelo romano”, a: M. Khanoussi, P. Ruggeri, C. Vismara (eds.), L’Africa Romana XV, Roma, Carocci, pp. 1877–1884.

Hassab, Sanaa, i Pons-Pujol, Lluís (2010), “Estatuto jurídico y urbanístico en la Tingitana (s. I-VII d.C.). Russadir”, Saldvie. Estudios de Prehistoria y Arqueología, 10, pp. 177-188. https://doi.org/10.26754/ojs_salduie/sald.2010106614

Ibouhouten, Hanoun; Zielhofer, Christoph; Mahjoubi, Rachida; Kamel, Saïd; Linstädter, Jörg; Mikdad, Abdeslam (...) Fenech, Katrin (2010), “Archives alluviales holocènes et occupation humaine en Basse Moulouya (Maroc nord-oriental)”, Géomorphologie: relief, processus, environnement, 16, 1, pp. 41-56. https://doi.org/10.4000/geomorphologie.7812

Kenrick, Andrew (2023), African kings, Roman rule: The life of Juba II and Cleopatra Selene (Tesi doctoral). University of East Anglia, Norwich, UK. Recuperat de https://ueaeprints.uea.ac.uk/id/eprint/92541/1/Andrew_Kenrick_thesis_May_2023.pdf

Limane, Hassan, i Rebuffat, René (1992), “Les confins sud de la présence romaine en Tingitane dans la région de Volubilis”, a: Histoire et archéologie de l’Afrique du Nord: Actes du V e Colloque international réuni dans le cadre du 115 e Congrès national des sociétés savantes, Avignon, 9–13 avril 1990, París, CTHS, pp. 459–480.

Marzano, Annalisa (2013), Harvesting the sea: The exploitation of marine resources in the Roman Mediterranean, Oxford, Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199675623.001.0001

Noreña, Carlos (2021), “Imperial Integration on Rome’s Atlantic Rim” a: H. I. Flower (ed.), Empire and Religion in the Roman World, Cambridge, Cambridge University Press, pp. 35-70. https://doi.org/10.1017/9781108932981.003

Pons-Pujol, Lluís (2009), La economía de la Mauretania Tingitana (s. I-III d. C.): aceite, vino y salazones, Barcelona, Edicions Universitat de Barcelona.

Pons-Pujol, Lluís (2015), “La invención de un concepto geopolítico: el Estrecho de Gibraltar en la Antigüedad (s. I-III d.C.)”, Scripta Nova, 19, pp. 500-526.

Pons-Pujol, Lluís (2022), “La economía de Mauritania Tingitana en el Alto Imperio (2009-2019) Colaboraciones internacionales y aplicación de nuevas técnicas”, a: J. Remesal-Rodríguez; J. Pérez-González (eds.), Arqueología y Téchne. Métodos formales, nuevos enfoques. Archaeology and Techne. Formal methods, new approaches, Oxford, Archaeopress, pp. 55-66. https://doi.org/10.2307/j.ctv2b07v2z.9

Pons-Pujol, Lluís, i Pérez-González-González, Jordi (2018), “The presence of oil from Baetica in Mauretania Tingitana. New methods of analysis. La presencia del aceite bético en Mauretania Tingitana, nuevos métodos de análisis”, Studia Antiqua et Archaeologica 24, 2, pp. 279-302.

Rebuffat, René (1971), “Notes sur les confins de la Maurétanie Tingitane et de la Maurétanie Césarienne”, Studi Magrebini 4, pp. 33–64.

Rebuffat, René (1973-1975), “Au-delà des camps romains”, Bulletin d’archéologie marocaine 9, pp. 377–408.

Remesal-Rodríguez, José (1998), "Baetican olive oil and the Roman economy", a: Simon Keay (Ed.), The Archaeology of early Roman Baetica, Supplementary Series n. 29, Portsmouth, Rhode Island, pp. 183-199.

Remesal-Rodríguez, José (1986), La annona militaris y la exportación del aceite bético a Germania, Madrid, Universidad Complutense.

Remesal-Rodríguez, José; Pons-Pujol, Lluís; Pérez-González, Jordi, i Bermúdez-Lorenzo, Juan Manuel (2019), “Nuevas propuestas de datación de la epigrafía anfórica a través de la cronología de los asentamientos militares del limes renanodanubiano”, Espacio, Tiempo y Forma, Serie II, Historia Antigua, 32, pp. 173-213. https://doi.org/10.5944/etfii.32.2019.24343

Salama, Pierre (1977), “Les déplacements successifs du limes en Maurétanie Césarienne (essai de synthèse)”, a: J. Fitz (Ed.), Limes. Akten des XI. Internationalen Limeskongresses (Székesfehérvár, 1976), Budapest, pp. 577–595.

Shaw, Brent (2006), At the edge of the corrupting sea, Oxford, Oxford University Press.

Siraj, Ahmed (1995), L’image de la Tingitane, Roma, École Française de Rome.

Trakadas, Athena (2019), In Mauretaniae maritimis. Marine Resource Explotation in a Roman North African Province, Stuttgart, Franz Steiner Verlag. https://doi.org/10.25162/9783515122597

Villaverde Vega, Noé (2001), Tingitana en la antigüedad tardía (siglos III–VII), Madrid, Real Academia de la Historia.

Vincendon-Dumoulin, Clément-Adrien, i Kerhallet, Charles-Marie Philippes de (1857), Description nautique de la côte du Maroc, París.

Vismara, Cinzia (2014), “Le Rif oriental côtier dans les pages de voyageurs, explorateurs, historiens, archéologues, géographes: de Jean-Léon l’Africain à nos jours”, Antiquités Africaines 50, pp. 141–199. https://doi.org/10.3406/antaf.2014.1565

Welsby, Derek A. (1990), “Observations on the defences of Roman forts in North Africa”, Antiquités Africaines 26, pp. 191–217. https://doi.org/10.3406/antaf.1990.1171

Wengler, Luc ; Vernet, Jean Louis, i Michel, Patrick (1994), “Evénements et chronologie de l'Holocène en milieu continental au Maghreb. Les données du Maroc oriental. [Holocene events and chronology in the continental environment of the Maghreb. Data from eastern Morocco]”, Quaternaire 5, 3-4, pp. 119-134. https://doi.org/10.3406/quate.1994.2023

World Meteorological Organization. (2023). Oujda Climate Normals for 1991–2020. Archived 7 October 2023. Retrieved 7 October 2023.